Carton 1 – De triomf van de Vrijheid van Consciëntie

Joachim Wtewael, Utrecht, en Adriaan Gerritsz. De Vrije, Gouda, c.1595-96

In de oudste gidsen van de glazen van de Sint Jan wordt dit carton ofwel aan Joachim Wtewael of aan de glasschilder Adriaan de Vrije toegeschreven. Sinds het gedetailleerde onderzoek van de cartonstroken, gepubliceerd in deel III van het Corpus Vitrearum, wordt algemeen aangenomen dat het carton het resultaat is van de samenwerking tussen beide kunstenaars. Alleen de bijdrage van De Vrije is gedocumenteerd, gezien het feit dat hij in 1595 een voorschot van 200 gulden ontving van de stad Gouda om materiaal te kopen voor de glazen die geschonken waren door de Staten van Holland (nrs. 1, 29) en die hij op contractbasis zou vervaardigen. De toeschrijving aan Wtewael van de elegante figuren op stroken A1- F1 is stilistisch gezien onbetwist, wat niet voor het ontwerp van het gehele raam geldt. Als hij ook de architectonische achtergrond ontwierp, dan deed hij dit alleen globaal, in een ruwe schets, die vervolgens door De Vrije in het carton is uitgewerkt. De natekening uit 1675 door Christoffel Pierson documenteert de oorspronkelijke staat van het carton. De latere kleine veranderingen hebben in de eerste plaats betrekking op de iconografie van het raam, een zegetocht van allegorische figuren. De naakte Vrijheid der Consciëntie rechts wordt beschermd door een amazone in volle wapenrusting, en hun wagen, voortgetrokken door personificaties van theologische, republikeinse en kardinale deugden, overrijdt de overwonnen figuur van Tirannie. De gewapende vrouw op de triomfwagen, die in feite een personificatie is van de schenker, het Zuiderkwartier van de Staten van Holland, was volgens de tekening van Pierson in het oorspronkelijke opschrift als ‘Bescherming van Tirannie’ geïdentificeerd. Dit past in het politieke klimaat van Gouda in de late zestiende eeuw, zoals blijkt uit de publicatie in 1582 van de Synodus van der Conscientien Vryheydt van Dirck Volckertsz Coornhert (1522–1590) die aan de stad was opgedragen; dit werk is de inspiratiebron voor de eerste regels van het gedicht onderaan in het glas. Deze identificatie, waarmee de tekst begint, is na 1675 uit het carton verwijderd om niet in tegenspraak te zijn met het nieuwe opschrift ‘Bescherming des Geloofs’, dat vermoedelijk in de eerste helft van de zeventiende eeuw op aandringen van rechtzinnige predikanten in het raam is aangebracht. Het glas, oorspronkelijk een product van de religieuze verdraagzaamheid, kreeg zo een tegenovergestelde betekenis conform de opvatting van Calvijn dat de bescherming van de kerk een taak van de staat was. De tekening van Pierson toont ook een kleine verandering in het ontwerp, namelijk in de achtergrond. In het glas steekt de koepel af tegen de blauwe lucht en is deels bedekt door het gewelf.

De schetsmatige tekst in de cartouche in twee soorten letters is vermoedelijk van na 1675, omdat hij niet voorkomt in de tekening van Pierson. Hij wijkt ook af van de tekst in de tekening in kleur uit 1722 in woordgebruik (geweten in de eerste regel in plaats van consciëntie), spelling en in de verdeling van de regels. Het jaartal 1599 aan het einde van de laatste regel in strook E1 is in strijd met wat wij over het ontstaan van dit glas weten; het komt in het glas evenmin voor. Archivalia pleiten voor een datering van het carton in 1595-96. De Vrije zal de door hem op maat samengestelde stroken voor het benedendeel van het raam aan Wtewael hebben gegeven voor het tekenen van de figuren. Vervolgens voltooide De Vrije het carton voordat hij aan de uitvoering van het glas begon. Ofschoon het raam blijkens de betalingen voor het steigerwerk in september 1597 werd geplaatst, werd het carton pas 16 januari 1600 aan de kerkmeesters overgedragen. Het benedendeel met figuren heeft daarna minstens één keer het kerkgebouw verlaten. Deze stroken werden door de Goudse Plateelbakkerij ‘De Swaen’ gebruikt voor het produceren van tegeltableaus op dezelfde schaal; het meest complete exemplaar hiervan, De vijf Deugden, dateert uit 1640. Dit bruikleen, dat niet in het kerkarchief is gedocumenteerd, kan de oorzaak zijn geweest van de vele bruine vetvlekken op deze stroken, ervan uitgaande dat de kopieën met behulp van geolied papier werden gemaakt. Een opschrift op strip D2 verwijst naar een kopie van het carton door Willem Fortuyn in 1758. Deze kopie is mogelijk identiek met de vooralsnog als anoniem beschouwde tekening in MuseumgoudA (inv. 51.556).

Bekijk het carton van dichtbij, zie details die ontwerper heeft xxxxxxxxxxxxxx:

#

Schenkers:

Vijfentwintig steden van het Zuiderkwartier van de Staten van Holland

Glasschilder:

Adriaan Gerritsz. de Vrije, Gouda

Afmetingen van het carton:

Twaalf stroken, in lengte variërend van 399 tot 596cm, in breedte variërend van 61.5 tot 68cm

Kijk rond en zie hoe groot de glazen zijn:

Details

Glas in HD #
[et_pb_popup_builder _builder_version="3.0.106" popup_source="iframe" divi_layout="146" trigger_condition="class_id" trigger_button_align="left" modal_style="1" tablet_sizes="off" mobile_sizes="off" trigger_class_id="31125" title="popup" /]