carton 22

Dirck Crabeth, Gouda, 1561-62 | Schenkersrand door Daniel Tomberg, Gouda, 1657

Glas 22 met Jezus die de handelaren uit de tempel verdrijft, is het op ÈÈn na laatste glas dat Dirck Crabeth voor de Goudse Sint Janskerk maakte. Het vormt tevens een bijzonderheid binnen zijn oeuvre, omdat in dit geval zowel het glas, het carton en de vidimustekening in de kerk bewaard zijn gebleven. Bovendien is er een voorbereidende schets voor de niet uitgevoerde schenkerszone (Amsterdam Museum, inv. no. 18099). Daarnaast bestaan er verschillende documenten die inzicht bieden in de uitvoering van de opdracht. De opdrachtgever van dit glas, prins Willem van Oranje, speelde in de roerige jaren zestig van de zestiende eeuw ÈÈn van de hoofdrollen op het politieke toneel. Dit heeft eveneens invloed gehad op de ontstaansgeschiedenis van dit glas. In januari 1562 stuurde Dirck zijn broer Wouter naar Willem van Oranje om zijn portret te tekenen. De opdracht voor het glas moet daarom in januari 1562 of kort daarvoor gegeven zijn. De studietekening en de vidimus zijn in de jaren hierna ontstaan. De vidimus toont alleen de bijbelse voorstelling en is ter hoogte van het begin van de vorktracering afgesneden. Het is opmerkelijk dat de kunstenaar de schenkersrand niet volledig heeft uitgewerkt. Hoewel de bovenste rij panelen van de schenkersrand is uitgetekend, eindigt de tekening halverwege het tweede paneel. Omdat er nog een dun strookje origineel papier onbetekend is gebleven, kan met zekerheid gesteld worden dat de tekening aan de onderzijde niet is afgesneden. Doordat de studietekening bewaard is gebleven, is bekend hoe Crabeth de schenkers onderaan het glas wilde portretteren. Met losse hand legt hij met pen in bruin over een schets in zwart krijt de compositie vast. Hij werkt deze niet uit met zwarte en rode wassingen, zoals hij dat in zijn vidimussen wel doet. In het linkerdeel van de tekening knielt Willem van Oranje voor zijn beschermheilige Willem van Maleval, neer. Op het rechterdeel is zijn echtgenote Anna van Saksen, vergezeld door een voorstelling van Anna-te-drieÎn, weergegeven. Ze worden omlijst door de lege wapenkwartieren van hun voorouders, terwijl hun eigen wapenschilden boven hun hoofden zijn afgebeeld. De bovenste anderhalve rij panelen is gedetailleerd uitgewerkt in de vidimus. De schenkersrand is nooit uitgevoerd in glas, en er is geen enkele referentie naar een vidimus of carton. Het blijft gissen naar de exacte redenen hiervoor. Verklaringen zijn zowel gezocht in het slechte huwelijk van de prins, als in de veranderende politieke situatie. Alles wijst er op dat de kerkmeesters de financiering van dit glas op zich nemen. Waarschijnlijk trekt de prins zich in 1565 definitief terug als opdrachtgever. Het carton met de bijbelse voorstelling wordt voltooid in 1568 en het hiernaar uitgevoerde glas wordt geplaatst in 1569. Het is mogelijk dat de uitvoering van deze opdracht zo traag op gang kwam omdat de betaling voor het glas uit bleef. In de Goudse kerk zijn er immers genoeg andere voorbeelden van grote glazen die in een veel kortere periode zijn ontstaan. Het is niet duidelijk of de kerkmeesters nog naar een nieuwe opdrachtgever hebben gezocht en dat het daarom nog een aantal jaren heeft geduurd voordat het glas werd gemaakt en geplaatst. Bijna een eeuw later, in 1657, wordt de dichtgemetselde schenkersrand alsnog opgevuld met wapenschilden van Goudse vroedschapsleden. Deze zijn ontworpen en vervaardigd door DaniÎl Tomberg. Hiervan zijn twee delen van de cartons met elk een wapenschild en ÈÈn cartouche met tekst bewaard. Het carton met de bijbelse voorstelling wordt aan Dirck Crabeth zelf toegeschreven, al valt het op dat zijn figuren minder expressief en elegant zijn getekend dan in de vidimus. Op de voor hem kenmerkende manier werkt hij de compositie met zwart krijt in steeds herhalende en zoekende lijnen uit. In de architectuur zijn delen uitgewerkt met inkt. Dit wijkt af van zijn gebruikelijke manier van werken en het is dan ook onduidelijk of dit door Dirck zelf of op latere datum is aangebracht. Het carton is goed bewaard gebleven en toont hoe Crabeth nauwkeurig de vidimus volgt die hij enkele jaren eerder tekende. Maar hij voert ook enige wijzigingen door. Op de linker voorgrond verplaatst hij de geldkist en voegt hij nog een hond toe aan de voorstelling. Ook tekent hij de tafel die wordt weggedragen door een handelaar ñ in tegenstelling tot de vidimus ñ zonder poten in het carton. Daarnaast valt het op dat hij in het carton en uiteindelijk ook in het glas aan weerszijden ÈÈn zuil minder uitwerkt dan in de vidimus. Hierdoor wordt de monumentale architectuur luchtiger en het ruimtelijk effect van de compositie vergroot. In de ruimte die ontstaat op de rechter achtergrond tekent hij een man met een fakkel. Misschien heeft Dirck zich laten leiden door Lambert van Noort of zijn broer die beide in hun glazen monumentale architecturale ruimten creÎerden.

Bekijk het carton van dichtbij, zie details die ontwerper heeft xxxxxxxxxxxxxx:

#

Schenkers:

Prins Willemvan Oranje en Anna van Saksen (opdrachtgevers van de bijbelse voorstelling, glas is
bekostigd door kerkmeesters); raadslieden van Gouds stadsbestuur (benedenveld)

Glasschilder:

Dirck Crabeth, Gouda

Afmetingen van het carton:

in zes stroken, in lengte variÎrend tussen 890 and 940 cm met een breedte van ca. 70 cm, en een arket uit 6 delen met variÎrende afmetingen. Drie stukken voor de schenkersrand van ca. 75 cm hoog en ca. 72-129 cm breed.

Kijk rond en zie hoe groot de glazen zijn:

Details

Glas in HD #
[et_pb_popup_builder _builder_version="3.0.106" popup_source="iframe" divi_layout="146" trigger_condition="class_id" trigger_button_align="left" modal_style="1" tablet_sizes="off" mobile_sizes="off" trigger_class_id="31125" title="popup" /]