Glas 1 | De vrijheid van Consciëntie (1596)

Noorderzijbeuk

Het Statenglas moest, waarschijnlijk in overleg met de Goudse kerkmeesters en het stadsbestuur, een belangrijke boodschap meekrijgen. Nu had juist in 1594 het Hof van Holland gelast dat een plakkaat moest worden uitgevaardigd tegen samenkomsten met aanhangers van de rooms-katholieke kerk. Het stadsbestuur had dit geweigerd op grond van het feit dat de Gouwenaren nooit begrepen hadden dat er eenheid van kerk zou moeten zijn en nog minder dat de gewetensvrijheid geweld zou moeten worden aangedaan.
De boodschap lag des te meer voor de hand daar de oud-secretaris van de Staten en eigenzinnig theoloog Dirck Volkertszoon Coornhert in Gouda was komen wonen. Deze was in 1588 onder druk van meer dogmatische predikanten om zijn tolerante en humanistische ideeën uit Delft verdreven. Coornhert droeg zijn “Synodus van der Conscientien Vryheydt” op aan het Goudse stadsbestuur.

Het Statenglas is een allegorie van de overwinning van de gewetensvrijheid op de tirannie. De naakte vrouwenfiguur op de zegewagen stelt de gewetensvrijheid voor; haar linkerhand rust op de bijbel, de rechter op haar hart. De gewapende vrouw naast haar is, zoals de banderol vermeldt, de “Bescherming des Geloofs”. De wagen rijdt over “Tierannie”, een onderworpen man met gebroken zwaard heen. De krachten die waarborg zijn voor blijvende vrijheid trekken de kar. Het zijn eveneens vrouwen, en wel: “Liefde” (Amor), “Gerechtigheit” (met weegschaal), “Eendracht”, “Getrouwigheit” (met hond), en “Stantvasticheit”.

De ontwerper Wttewael heeft achter de triomfwagen een triomfboog getekend. Aan beide kanten zien we de 25 wapens van de voornaamste steden van Hollands zuiderkwartier gerangschikt in volgorde van belangrijkheid, links bovenin de Hollandse Leeuw en rechts het wapen van prins Maurits, die zijn veroveringen op de Spanjaarden zou gaan voltooien. De triomftocht van Holland over de wereldzeeën was in deze tijd begonnen. Zo waren onder leiding van de Gouwenaars Cornelis de Houtman en zijn broer de eerste schepen uitgevaren die Indië zouden bereiken.
Op de cartouche in de benedenrand is een verklaring van de allegorie gegeven. De laatste regel luidt: “De landen zijn gelukkig daar de deugden regeren”.

Noorderzijbeuk

Het Statenglas moest, waarschijnlijk in overleg met de Goudse kerkmeesters en het stadsbestuur, een belangrijke boodschap meekrijgen. Nu had juist in 1594 het Hof van Holland gelast dat een plakkaat moest worden uitgevaardigd tegen samenkomsten met aanhangers van de rooms-katholieke kerk. Het stadsbestuur had dit geweigerd op grond van het feit dat de Gouwenaren nooit begrepen hadden dat er eenheid van kerk zou moeten zijn en nog minder dat de gewetensvrijheid geweld zou moeten worden aangedaan.
De boodschap lag des te meer voor de hand daar de oud-secretaris van de Staten en eigenzinnig theoloog Dirck Volkertszoon Coornhert in Gouda was komen wonen. Deze was in 1588 onder druk van meer dogmatische predikanten om zijn tolerante en humanistische ideeën uit Delft verdreven. Coornhert droeg zijn “Synodus van der Conscientien Vryheydt” op aan het Goudse stadsbestuur.

Het Statenglas is een allegorie van de overwinning van de gewetensvrijheid op de tirannie. De naakte vrouwenfiguur op de zegewagen stelt de gewetensvrijheid voor; haar linkerhand rust op de bijbel, de rechter op haar hart. De gewapende vrouw naast haar is, zoals de banderol vermeldt, de “Bescherming des Geloofs”. De wagen rijdt over “Tierannie”, een onderworpen man met gebroken zwaard heen. De krachten die waarborg zijn voor blijvende vrijheid trekken de kar. Het zijn eveneens vrouwen, en wel: “Liefde” (Amor), “Gerechtigheit” (met weegschaal), “Eendracht”, “Getrouwigheit” (met hond), en “Stantvasticheit”.

De ontwerper Wttewael heeft achter de triomfwagen een triomfboog getekend. Aan beide kanten zien we de 25 wapens van de voornaamste steden van Hollands zuiderkwartier gerangschikt in volgorde van belangrijkheid, links bovenin de Hollandse Leeuw en rechts het wapen van prins Maurits, die zijn veroveringen op de Spanjaarden zou gaan voltooien. De triomftocht van Holland over de wereldzeeën was in deze tijd begonnen. Zo waren onder leiding van de Gouwenaars Cornelis de Houtman en zijn broer de eerste schepen uitgevaren die Indië zouden bereiken.
Op de cartouche in de benedenrand is een verklaring van de allegorie gegeven. De laatste regel luidt: “De landen zijn gelukkig daar de deugden regeren”.

Schenkers:

Na Philips II, waren de Staten van Holland, ook wel de Heren Staten genoemd, de nieuwe machthebbers in de jonge opstandige republiek. Samen met prins Maurits zijn zij de schenkers van glas 1. De Heren Staten werden gevormd door de achttien voornaamste steden van Holland en een vertegenwoordiger van de ridderschap. Ofschoon het wapen van prins Maurits hier nog naast dat van de Staten is geplaatst, zouden enkele jaren later de meningsverschillen tussen de Staten en de stadhouder, en tussen de tolerante “rekkelijken”en intolerante “preciezen”, zich toespitsen. Prins Maurits begreep dat de periode van verdraagzaamheid ten einde liep en moest als staatsman aanvaarden dat de “preciezen” de overhand zouden krijgen, hetgeen tenslotte zelfs leidde tot zijn toestemming voor de onthoofding van Johan van Oldenbarnevelt (zie hoofdstuk 3).

Samenhang:

Vier glazen aan deze zijde (1 t/m 4) werden na de Reformatie door belangrijke steden en overheden geschonken en dragen een publiek en seculier karakter. In hun boodschap verwijzen zij onder meer naar de deugden en verantwoordelijkheden van de overheid.

Glazenier & Ontwerper:

Adriaen deVrije uit Gouda is de glazenier. Het ontwerp is van de maniëristische schilder Joachim Wttewael uit Utrecht.

Maten van het glas:

Hoog 10.62 m ; breed 4.40 m.

 zie details die vanaf de kerkvoer niet waarneembaar zijn

kijk rond en zie hoe groot de glazen zijn